 |
| Στις 26 Φεβρουαρίου 2004 ο καθηγητής Σπίλμπεργκερ έδωσε διάλεξη στην αίθουσα εκδηλώσεων του Ιδρύματος, ως προσκεκλημένος του Συνδέσμου Υποτρόφων, όπου παρουσίασε τα εξαιρετικά ενδιαφέροντα πορίσματα των πρόσφατων ερευνών του. Τις σημαντικές για την υγεία όλων μας διαπιστώσεις του για τη σημασία της βιολογικής επίδρασης της εμπειρίας του θυμού, της αντίδρασης που έχουμε στο συναίσθημα αυτό, καθώς και του τρόπου τον οποίο χρησιμοποιεί ο καθένας μας για να ελέγξει την οργή του, συνόψισε σε συνέντευξή του στο «ΑΩ»: Από τις έρευνές μας προκύπτει ότι η αυξημένη αρτηριακή πίεση και η υπέρταση συνδέονται με την τάση μας να αντιδρούμε με οργή, όταν μας φέρονται άσχημα. Όταν καταπνίγουμε το θυμό μας, το σώμα μας αντιδρά με στένωση των αιμοφόρων αγγείων, πράγμα που προκαλεί αύξηση της αρτηριακής πίεσης. Εάν αυτό συμβαίνει συχνά, τα αιμοφόρα αγγεία παθαίνουν μόνιμη στένωση, η πίεση ανεβαίνει και, εάν διατηρηθεί σε υψηλά επίπεδα για μεγάλο χρονικό διάστημα, τότε φθείρεται ο «μηχανισμός» του σώματος και οδηγούμαστε σε καρδιακά επεισόδια. |
|
|
|
|
| Μιλήσατε για το τι συμβαίνει όταν καταπνίγουμε το θυμό μας. Τι συμβαίνει όταν τον εκδηλώνουμε; |
|
|
|
Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα γλωσσολογική έρευνα σχετικά με τις μεταφορές που χρησιμοποιούμε μιλώντας για την οργή. Μια χαρακτηριστική έκφραση στα Αγγλικά είναι “letting off steam”…
|
|
|
|
|
|
|
| Ο συνδυασμός έντονης εκδήλωσης θυμού και ταυτόχρονου ελέγχου οδηγεί σε καρδιακή προσβολή. |
|
|
|
 |
|
Κατάμεστη η αίθουσα εκδηλώσεων του Ιδρύματος κατά τη διάλεξη του καθηγητή Σπίλμπεργκερ
|
|
|
| Η παρομοίωση της χύτρας ατμού που απελευθερώνει την πίεσή της μάς είναι οικεία, αλλά δεν υπάρχει στην ελληνική γλώσσα η ίδια ακριβώς έκφραση. Λέμε «εν βρασμώ ψυχής» ή «βράζω από τον θυμό μου» ή «έγινα βαπόρι»!... |
|
|
|
| Ένας γλωσσολόγος από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας και ένας γιατρός από τη Βουδαπέστη εξέδωσαν μια μελέτη σχετικά με τις μεταφορές που χρησιμοποιούνται για την έννοια του θυμού στα Αγγλικά και τα Ουγγρικά. Διαπίστωσαν ότι η βασική μεταφορά περιγράφει ένα καυτό υγρό (το αίμα) μέσα σε ένα δοχείο (το σώμα) που βρίσκεται σε κατάσταση βρασμού, εικόνα της αυξημένης αρτηριακής πίεσης. Η εκτόνωση του ατμού εκφράζει την εκδήλωση του θυμού, ενώ για τον έλεγχο της εκδήλωσης του θυμού στα Αγγλικά λέμε «κρατώ κλειστό το καπάκι» («keeping the lid on»). Υπάρχουν εκατοντάδες μεταφορές που μας βοηθούν να καταλάβουμε τις κρυμμένες ψυχολογικές διαδικασίες.
Ένα άτομο που εκδηλώνει την οργή του τείνει να έχει χαμηλότερη πίεση, εκτός κι αν ταυτόχρονα προσπαθεί να την ελέγξει, πράγμα που απαιτείται στις πολιτισμένες κοινωνίες, ώστε να μην καταλήξει κανείς στη φυλακή. Ο συνδυασμός έντονης εκδήλωσης θυμού και ταυτόχρονου ελέγχου οδηγεί σε καρδιακή προσβολή, φράζοντας την στεφανιαία αρτηρία. Στη Φινλανδία διεξάγεται μια μελέτη με βάση ορισμένα από τα κριτήριά μας, η οποία οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ο συνδυασμός αυτός συνδέεται με την αυξημένη αθυροσκλήρωση των αρτηριών. Μια παρομοίωση της εκδήλωσης και συγκράτησης του θυμού που θεωρώ εύστοχη είναι το να πατά κανείς ταυτόχρονα το γκάζι και το φρένο, πράγμα που προκαλεί μεγάλη τριβή στα μηχανικά μέρη του σώματος και φράξιμο των αρτηριών. Ανάλογες έρευνες πραγματοποιούνται στις Η.Π.Α., στη Γερμανία, την Ισπανία και ελπίζω να γίνουν και στην Ελλάδα.
|
|
|
| Κορυφή σελίδας |
|
|
 |
|
O καθηγητής Σπίλμπεργκερ και ο καθηγητής Δημήτριος Γεώργας του Τμήματος Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών με τις συζύγους τους |
|
|
| Δεδομένου ότι οι λαοί έχουν διαφορετικό ταμπεραμέντο, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τους μεσογειακούς και τους βορειοευρωπαίους, δεν περιμένετε διαφορετικά αποτελέσματα; |
|
|
|
Εάν οι βαθύτερες διαδικασίες είναι παρόμοιες, τότε τα αποτελέσματα θα είναι κι αυτά παρόμοια, παρ’ όλες τις διαφορές στην προσωπικότητα των ανθρώπων.
Μια πολύ ενδιαφέρουσα ανακάλυψη που κάναμε είναι ότι στις γλώσσες των μεσογειακών χωρών υπάρχουν πολλές περισσότερες λέξεις για να περιγράψει κανείς συναισθήματα, όπως ο θυμός, το άγχος, η κατάθλιψη. Όσο προχωρούμε βορειότερα στην Ευρώπη τόσο λιγότερες σχετικές λέξεις συναντάμε. Η εξήγηση που δίνω είναι ότι στις μεσογειακές χώρες υπήρχε μεγαλύτερη πυκνότητα πληθυσμού στα παλαιότερα χρόνια, ενώ στις σκανδιναβικές χώρες ο πληθυσμός ήταν αραιός. Όπου υπάρχει έντονη αλληλεπίδραση ανθρώπων, οι λέξεις εξελίσσονται, για να περιγράψουν τα συναισθήματα του ατόμου σε σχέση με τους άλλους. |
|
|
| Όμως η βιολογική αντίδραση στο στρες και στο θυμό είναι η ίδια ανάμεσα στους λαούς, έτσι δεν είναι; |
|
|
|
Ο άνθρωπος εξελίχθηκε έτσι, ώστε, όταν αντιμετωπίζουμε κίνδυνο ή δεχόμαστε επίθεση, το σώμα μας να αντιδρά με έντονη κινητοποίηση, ώστε να παλέψει ή να τραπεί σε φυγή. Το άγχος, η εσωτερική κατάσταση που προκαλεί τη φυγή, και η οργή, το συναίσθημα που προκαλεί την εμπλοκή σε μάχη, είναι έμφυτες, φυσιολογικές καταστάσεις που υπαγορεύθηκαν από την εξέλιξη του είδους σε όλο τον κόσμο.
Οι διαφορετικοί πολιτισμοί υπαγορεύουν διαφορετικούς τρόπους όχι στις διεργασίες με τις οποίες οι άνθρωποι βιώνουν τα συναισθηματα, αλλά στο πώς τα εκφράζουν. Πράγματι, στις μεσογειακές χώρες υπάρχει μεγαλύτερη έκφραση των συναισθημάτων, αλλά και πάλι, λόγω της κοινωνικής πίεσης, τα συναισθήματα πρέπει να ελέγχονται. Έτσι, παρ’ όλο που υπάρχουν πολιτιστικές διαφορές, οι βαθύτερες διαδικασίες, οι καρδιοπάθειες και ο καρκίνος είναι κοινές. |
|
|
| Όπως αναφέρατε, το άγχος και ο θυμός είναι χαρακτηριστικά των ανθρώπων από τους προϊστορικούς χρόνους. Γιατί λοιπόν λέμε ότι το στρες είναι η ασθένεια του σύγχρονου ανθρώπου; |
|
|
|
Δεν έχει αυξηθεί το στρες, απλώς το αναγνωρίζουμε καλύτερα. Όταν διαπιστώνουμε ένα πρόβλημα υγείας χωρίς να βρίσκουμε την αιτία του, εύκολα το αποδίδουμε στο στρες. Πριν απο 300 χρόνια θα το απέδιδαν στους δαίμονες. |
|
|
| Κορυφή σελίδας |
|
| Υπάρχουν επαγγέλματα που είναι πιο στρεσογόνα από άλλα; |
|
|
|
Έχουμε καταρτίσει ερωτηματολόγια με τα οποία μετρούμε το βαθμό άγχους διαφόρων επαγγελματιών από συγκεκριμένους παράγοντες της δουλειάς τους. Στην έρευνά μας σχετικά με το επαγγελματικό στρες διαπιστώσαμε ότι δύο είναι οι πιο στρεσογόνοι παράγοντες: η πίεση της δουλειάς, π.χ. η υπερβολική γραφειοκρατία, και η έλλειψη οργανωτικής υποστήριξης, π.χ. προβλήματα με τους προϊσταμένους, δυσκολίες στις σχέσεις με τους συναδέλφους, ελλιπείς ή κακές διαδικασίες.
|
|
|
| Υποθέτω ότι οι επιχειρήσεις θα ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για τα αποτελέσματα των ερευνών σας, προκειμένου να μειώσουν το κόστος από την απώλεια ωρών εργασίας εξαιτίας του άγχους. |
|
|
|
Πράγματι, οι επιχειρήσεις είναι πρόθυμες να δαπανήσουν χρήματα για μελέτες σχετικά με τους τρόπους μείωσης του άγχους στο χώρο εργασίας, γιατί το κόστος των επιπτώσεων -είτε σε αποζημειώσεις είτε σε στέρηση των υπηρεσιών του ίδιου του υπαλλήλου- είναι πολύ σημαντικό, ιδιαίτερα στα υψηλόβαθμα στελέχη. |
|
|
|
|
|
|
| Γυναίκες με καρκίνο του μαστού σπάνια εκδηλώνουν θυμό και άγχος, αλλά και θετικά συναισθήματα. |
|
|
|
| Η έρευνά σας επικεντρώνεται στις καρδιοπάθειες και στον καρκίνο ή επεκτείνεται και σε άλλες ασθένειες που σχετίζονται με το στρες; |
|
|
|
Εκτός από το άγχος και την οργή, ένας άλλος τομέας όπου στρέφουμε την προσοχή μας είναι η κατάθλιψη, η οποία φαίνεται να σχετίζεται τόσο με τις καρδιοπάθειες όσο και με την προδιάθεση για καρκίνο.
Έχουμε αναπτύξει μια μέθοδο μέτρησης για αυτό που ονομάζουμε «Μηχανισμό Άμυνας Τρόπου Ζωής» (Life-style Defense Mechanism). Ο τρόπος ζωής κάθε ατόμου αντικατοπτρίζει τη λειτουργία των ψυχολογικών αμυντικών μηχανισμών που διαθέτει, οι οποίοι το απαλλάσσουν από απαράδεκτα συναισθήματα και σκέψεις, διαπίστωση που παραπέμπει στον Φρόυντ.
Δουλέψαμε κυρίως με γυναίκες που πάσχουν από καρκίνο του μαστού. Διαπιστώσαμε ότι όλες τους είναι «πολύ καλοί άνθρωποι», σπάνια εκδηλώνουν θυμό και άγχος, αλλά εξίσου σπάνια εκδηλώνουν θετικά συναισθήματα. Ως αποτέλεσμα του μηχανισμού άμυνας αφαιρούν κάθε είδους συναίσθημα από τη σκέψη τους.
Η μέτρησή μας με ειδικά ερωτηματολόγια, ψυχομετρικά τεστ, ονομάζεται R.Ε.D. Scale (Rationality Emotional Defensiveness) και μετρά την υπερβολική χρήση ορθολογισμού ως τρόπου άμυνας απέναντι σε αρνητικά συναισθήματα.
Οι ερωτήσεις είναι του τύπου: «Είμαι λογικός και ορθολογικός Α. σχεδόν ποτέ, Β. μερικές φορές, Γ. συχνά, Δ. σχεδόν πάντοτε». Ανακαλύψαμε ότι οι άνθρωποι με υψηλή βαθμολογία στο R.Ε.D. Scale τεστ τείνουν να εκδηλώνουν συχνότερα καρδιοπάθειες ή καρκίνο. Εάν έχουν ψηλή βαθμολογία και τείνουν να οργίζονται, τότε αναπτύσσουν συχνότερα καρδιοπάθειες. Εάν έχουν υψηλή βαθμολογία και τείνουν να κυριεύονται από κατάθλιψη, τότε αναπτύσσουν καρκίνο. H έρευνα αυτή είναι πρωτοποριακή και δεν έχει δημοσιευθεί ευρέως.
Στόχος μας είναι τώρα να επιβεβαιώσουμε την ύπαρξη αυτών των χαρακτηριστικών και στην Ελλάδα. Κατά τη συνάντησή μου με τους δόκτορες Θ. Δρίτσα και Δ. Κόκκινο του Ωνασείου Καρδιοχειρουργικού Κέντρου με χαρά διαπίστωσα τον ενθουσιασμό τους για τη μελέτη μας και το πόσο εκτιμούν τη συμβολή των ψυχολογικών παραγόντων, των συναισθημάτων και της προσωπικότητας, στην εκδήλωση της υπέρτασης και των καρδιοπαθειών. Απώτερος σκοπός είναι η ανάπτυξη κατάλληλων συνδυασμών φαρμάκων και ψυχολογικής θεραπείας. |
|
|
| Κορυφή σελίδας |
|
|
|
|
