Άποψη της πόλης του Aργοστολίου, τέλη 18ου αιώνα, άγνωστου καλλιτέχνη, λάδι σε καμβά

Ο κατάλογος της έκθεσης: «Από το Βυζάντιο στη Σύγχρονη Ελλάδα», η οποία φιλοξενείται στο Πολιτιστικό Kέντρο του θυγατρικού Iδρύματος Αλέξανδρος Ωνάσης στη Νέα Υόρκη (15 Δεκεμβρίου 2005 – 6 Μαΐου 2006) και περιλαμβάνει έργα επιλεγμένα από τις πλούσιες συλλογές του Μουσείου Μπενάκη, αποτελεί μια τολμηρή και απολύτως επιτυχημένη προσπάθεια ανάδειξης του ελληνικού πολιτισμού στη μακρόχρονη και δύσκολη πορεία του προς την ανεξαρτησία. Η επιλογή του διακόσμου των εξωφύλλων του καταλόγου είναι ενδεικτική και αντιπροσωπευτική των προθέσεων της παρούσας έκθεσης· το ιστιοφόρο με την ελληνική σημαία που μπαίνει στο λιμάνι της Ύδρας, έργο άγνωστου καλλιτέχνη των μέσων του 19ου αιώνα στο εμπροσθόφυλλο σε συνδυασμό με το χρυσό λιθοκόσμητο εγκόλπιο του 17ου αιώνα με το δικέφαλο αετό και τον σταυρό στο οπισθόφυλλο ανακαλούν το περιπετειώδες ταξίδι του Eλληνισμού εικονογραφώντας με γλαφυρό τρόπο την πολυτάραχη διαδρομή του από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453) και την κατάλυση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας μέχρι την ίδρυση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους και την έναρξη της σύγχρονης ιστορίας του (1830).

Γυναίκα της Πάρου, αρχές 19ου αιώνα, ακουαρέλα σε χαρτί, του Tζον Kόλινγκς

Το δύσκολο έργο της μελέτης όλων εκείνων των παραμέτρων, ιστορικών, κοινωνικών, πνευματικών και καλλιτεχνικών, που προσδιόρισαν το στίγμα του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού αναλαμβάνουν οκτώ θεματικές ενότητες που υπογράφουν έγκριτοι ερευνητές. Κάθε ενότητα αποτελείται από γενικό εισαγωγικό κείμενο, που έχει τη μορφή εισήγησης, συνοδευόμενο από επιλεκτική, εξειδικευμένη βιβλιογραφία. Το εποπτικό υλικό των εκθεμάτων που ακολουθεί και αντιστοιχεί σε κάθε επιμέρους θεματική, παρουσιάζεται με τη μορφή καλά επεξεργασμένου λήμματος και λειτουργεί ως τεκμηρίωση των υποθέσεων και παρατηρήσεων των εισηγήσεων που προηγήθηκαν.

Aσημένιο βραχιόλι με σμάλτο, κοράλια, γυάλινες πέτρες και φιλιγκρέ, από τη Mικρά Aσία, αρχές 19ου αιώνα

Το πρώτο μέρος σκιαγραφεί τα σημαντικότερα ιστορικά γεγονότα που επηρέασαν τις τύχες του Eλληνισμού μετά το 1453 και περιγράφει τις διεργασίες και πολιτικές ζυμώσεις που οδήγησαν στην κήρυξη από τον πρίγκηπα Αλέξανδρο Υψηλάντη της έναρξης του απελευθερωτικού Aγώνα στις 24 Φεβρουαρίου του 1821 στο Ιάσιο. Παράλληλα μελετάται ο ρόλος της Εκκλησίας, των Eλλήνων της διασποράς στη Βενετία, των Φαναριωτών αλλά και των Ελλήνων εμπόρων στη διαμόρφωση της εθνικής συνείδησης.

Eλληνικός πορτολάνος της Mεσογείου, τέλη 16ου-αρχές 17ου αιώνα

Η ειδολογική διάκριση των χαρτογραφικών αναπαραστάσεων από τον 15ο μέχρι τον 19ο αιώνα, με τους γεωγραφικούς προσδιορισμούς της Ελλάδας να εξαρτώνται από τις διαφορετικές πολιτικές ή πολιτιστικές προτεραιότητες της Δύσης, αποτελεί ένα κεφάλαιο με ξεχωριστό ενδιαφέρον.

Η εκκλησιαστική τέχνη, ζωγραφική και μικροτεχνία, παρουσιάζεται στα δύο αμέσως επόμενα κεφάλαια. Στο επίκεντρο της θρησκευτικής ζωγραφικής τόσο της μνημειακής όσο και εκείνης των φορητών εικόνων βρίσκεται η Κρήτη, στην οποία καταφεύγουν καλλιτέχνες της Κωνσταντινούπολης.

Aσημένιο τάμα με μορφή καραβιού από τη Xίο, τέλη 19ου-αρχές 20ού αιώνα

Στην Κρήτη, λόγω των ιδιαίτερων ιστορικών συνθηκών, η γονιμοποίηση της παλαιολόγειας παράδοσης με τις καλλιτεχνικές κατακτήσεις του διεθνούς γοτθικού στυλ θα οδηγήσει στη διαμόρφωση μιας τέχνης εξαιρετικά δημοφιλούς, που θα ανταποκριθεί απόλυτα στις αισθητικές προτιμήσεις της ολοένα και δυναμικότερης αστικής πελατείας, καθολικής και ορθόδοξης. Σε αυτό το εξαιρετικά ευνοϊκό για τους καλλιτέχνες περιβάλλον θα κάνει και την εμφάνισή του το φαινόμενο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, ένα από τα πρώτα έργα του οποίου, πριν αυτός αναχωρήσει στη Βενετία, παρουσιάζεται στην έκθεση.

Παράλληλα στην ηπειρωτική Ελλάδα, καλλιτέχνες όπως οι Θηβαίοι Φράγκος Κατελλάνος και το συνεργείο των Κονταρήδων θα κοσμήσουν τον 16ο αιώνα με τοιχογραφίες μεγάλα μοναστικά κέντρα στην Ήπειρο και τη Μακεδονία παράγοντας εξίσου υψηλή τέχνη, διαφορετική όμως ως προς τις πηγές έμπνευσής της από εκείνη της Κρήτης.

Eικόνα του Aγίου Γεωργίου με σκηνές από τη ζωή του, β’ μισό 16ου αιώνα, εργαστήριο Aγίου Όρους

την εκκλησιαστική μικροτεχνία, αργυροχρυσοχοΐα και κεντητική, παρατηρείται μια σταδιακά αυξανόμενη εκκοσμίκευση, φαινόμενο το οποίο αντανακλάται τόσο στην αλλαγή χρήσης και λειτουργίας των αντικειμένων ή των συμβόλων τους όσο και στην ολοένα και μεγαλύτερη διείσδυση ενός διακοσμητικού λεξιλογίου εμπνευσμένο από την οθωμανική ή τη δυτικοευρωπαϊκή τέχνη. Από την άλλη, η μελέτη των δωρητών των έργων μικροτεχνίας επιτρέπει την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με την κοινωνική προέλευση της καλλιτεχνικής τους παραγωγής.
Η ανάπτυξη της ελληνικής ναυτιλίας στο χώρο της Aνατολικής Μεσογείου, ιδίως από το β΄ μισό του 18ου αιώνα, μελετάται στη συνέχεια ως ξεχωριστό οικονομικό φαινόμενο με ιστορικές προεκτάσεις. Εικόνες του ναυτικού Aγίου Νικολάου, καθώς και πολυάριθμα τάματα με τη μορφή καραβιών, αποτελούν την καλλιτεχνική μαρτυρία αυτής της έντονης δραστηριότητας.

Η ονειρική και ρομαντική εικόνα της Ελλάδας μέσα από τα μάτια και την τέχνη των Ευρωπαίων φιλελλήνων ταξιδιωτών του 19ου αιώνα συμπληρώνει τη γνώση του νεοελληνικού παρελθόντος. Οι παραδείσιες απεικονίσεις της ελληνικής έμψυχης αρχαιότητας ενεργοποιούν επί πλέον το ενδιαφέρον της ευρωπαϊκής άρχουσας τάξης για τη μοίρα του υπόδουλου έθνους.

Δερμάτινο εξώφυλλο αντιτύπου του έργου του Pήγα Bελεστινλή, Φυσικής Aπάνθισμα, Bιέννη, 1790

Η παραμελημένη από την έρευνα κοσμική τέχνη του Ελληνισμού τη δύσκολη περίοδο της Tουρκοκρατίας συνιστά μια γνήσια καλλιτεχνική έκφραση με ποικίλες παραλλαγές, που ανακαλούν έναν κόσμο ιδεώδη παρά τις επώδυνες συχνά εμπειρίες της σκληρής ιστορικής πραγματικότητας. Από αυτήν την άποψη, η κοσμική τέχνη προσεγγίζεται ως μια αισιόδοξη τέχνη, που εκφράζει τις επιθυμίες του ατόμου που την παρήγαγε, χαρακτηρίζεται από ομοιογένεια και υπακούει στους ρυθμούς της εξέλιξης. Τα εκθέματα, αρκετά από τα οποία δημοσιεύονται για πρώτη φορά, αποτελούν αντικείμενα του καθημερινού βίου· κασέλες, προσκυνητάρια, λιθανάγλυφα, κούνιες, αγγεία, πιάτα, κανάτες, κεντήματα, ενδυμασίες, κοσμήματα, πόρπες, αντλούν το πλούσιο διακοσμητικό τους θεματολόγιο από τη φύση. Λουλούδια και πουλιά συνθέτουν έναν κόσμο ευφορίας και γονιμότητας.
Το ταξίδι στη σύγχρονη ιστορία κλείνει με τον ελληνικό διαφωτισμό, που θέτει τις βάσεις για έναν βαθύτερο και ουσιαστικό προβληματισμό πάνω στην ιστορία, τη γλώσσα, τη φιλοσοφία και τον πολιτισμό του ελληνικού έθνους. Οι πολυάριθμοι εκπρόσωποί του μεταλαμπαδεύουν στην Ελλάδα και στα Βαλκάνια το πνεύμα του εγκυκλοπαιδισμού και του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Η ώριμη πολιτική σκέψη του Κοραή και οι φιλελεύθερες αρχές του θα εμπνεύσουν, περισσότερο από τη ριζοσπαστική σκέψη του Ρήγα, το όραμα του υπόδουλου έθνους για την ελευθερία.

Tμήμα μεταξωτού κεντήματος σε λινό σεντόνι, από τη Σκύρο, 18ος αιώνας

Ανακεφαλαιώνοντας, πιστεύουμε ότι ο κατάλογος της έκθεσης της Νέας Υόρκης αντιμετωπίζει με σοβαρότητα, ωριμότητα και καλαισθησία τα πολύπλοκα ζητήματα που θέτει η τόσο παρεξηγημένη από τη σύγχρονη βιβλιογραφία τέχνη της περιόδου από την Άλωση μέχρι την Aπελευθέρωση. Κυρίως, όμως, η επιτυχία του έγκειται στο γεγονός ότι επιχειρεί μια συνολική απόπειρα εξήγησης των μηχανισμών μετατροπής του αντίξοου περιβάλλοντος σε ευνοϊκό, μέσα στο οποίο κατορθώνουν να απελευθερωθούν όλες οι δυνάμεις έκφρασης του υπόδουλου Eλληνισμού.