Το μόνο κέντρο επιστημονικής έρευνας που διαθέτει η Ελλάδα στο εξωτερικό, το Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών, ιδρύθηκε το 1949 κατόπιν συμφωνίας μεταξύ Ελλάδας και Ιταλίας. Είναι κληρονόμος των θησαυρών που δημιούργησαν και συγκέντρωσαν στην Bενετία οι ΄Eλληνες πρόσφυγες μετά την άλωση της Kωνσταντινούπολης το 1453: θησαυρών αρχιτεκτονικών, καλλιτεχνικών, αρχειακών και έντυπων, οι οποίοι αποτελούν δωρεά της ελληνικής κοινότητας της Βενετίας.

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ στην προσφώνησή της για το Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας

Στο πλαίσιο της επιστημονικής δραστηριότητάς του, το Ινστιτούτο διοργανώνει συνέδρια και σεμινάρια, εκδίδει επιστημονικά συγγράμματα και περιοδικά, ενώ παράλληλα διατηρεί Bιβλιοθήκη, Aρχείο, Συλλογή Χειρογράφων και Mουσείο Eικόνων. Ευθύνη του Ινστιτούτου αποτελούν επίσης η συντήρηση και η ανάδειξη του μνημειακού συγκροτήματος στην Πλατεία των Eλλήνων (Campo dei Greci), το οποίο ανήκε στην Aδελφότητα του Aγίου Nικολάου των Eλλήνων, την σημαντικότερη και λαμπρότερη του απόδημου ελληνισμού. Η Αδελφότητα ιδρύθηκε το 1498 και συνέβαλε αποφασιστικά στην πνευματική ανάπτυξη των Eλλήνων μετά την κατάλυση του βυζαντινού κράτους.  Όταν ιδρύθηκε το Ινστιτούτο, η συρρικνωμένη πλέον ελληνική κοινότητα αποφάσισε να του μεταβιβάσει την ακίνητη περιουσία της μαζί με την συλλογή των εικόνων της, την βιβλιοθήκη και το αρχείο της.  Έτσι, η ελληνική κοινότητα, η παράδοση της οποίας διατηρείται πλέον από το Iνστιτούτο, κατόρθωσε να επιβιώσει, οι δε ανεκτίμητοι θησαυροί της να διασωθούν. Επιπροσθέτως, το Ινστιτούτο φιλοξενεί την έδρα της Ελληνορθόδοξης Μητροπόλεως Iταλίας και Μελίτης, η οποία ιδρύθηκε το 1991. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, το Iνστιτούτο επιτελεί εθνικό έργο ιδιαίτερα μεγάλης σημασίας.

Το βραβείο Ωνάση παρέλαβε εκ μέρους του Ινστιτούτου η σημερινή του διευθύντρια Xρύσα Mαλτέζου. Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Aθηνών, πρώην καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Kρήτης, διευθύντρια του Kέντρου Bυζαντινών Eρευνών του Eθνικού Iδρύματος Eρευνών, καθώς και αυθεντία στην ιστορία της Ενετοκρατίας, η Xρύσα Μαλτέζου συνέβαλε τα μέγιστα στην ανανέωση του Ινστιτούτου.

Η διευθύντρια του Ινστιτούτου Χρύσα Μαλτέζου

Στην συνέχεια, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ τόνισε την υψηλή ποιότητα του έργου των υποτρόφων, των ερευνητών, αλλά και των διευθυντών του Ινστιτούτου: «Απόδειξη για του λόγου αυτού το αληθές είναι όχι μόνον η εξαίρετη σταδιοδρομία των αποφοίτων του Ινστιτούτου εδώ και αλλού, αλλά, όλως ιδιαίτερα θα έλεγα, η συνεχής παρουσία τους στην διεθνή βιβλιογραφία, χάρη ακριβώς στην εμβέλεια και στην ποιότητα των επιστημονικών τους επιδόσεων.  Περισσότερο ακόμη και από την τέχνη, η επιστήμη έχει σήμερα ανάγκη από κύρος και αναγνώριση, θα έλεγα μάλιστα παγκόσμια, στον όποιο τομέα και κλάδο της. Σε αυτό στοχεύει, με την επιτυχία που ξέρουμε, το Ινστιτούτο της Βενετίας από την ίδρυσή του, υπό την εμπνευσμένη καθοδήγηση διευθυντών όπως η ιδρύτριά του Σοφία Αντωνιάδη, ο αλησμόνητος δάσκαλος Μανούσος Μανούσακας, ο Νικόλαος Παναγιωτάκης και η καταξιωμένη σήμερα διευθύντρια, η διακεκριμένη Χρύσα Μαλτέζου, που το πολύπλευρο επιστημονικό της έργο έχει προ πολλού περάσει τα σύνορα του οργανισμού που διευθύνει».

Κλείνοντας την προσφώνησή της, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπογράμμισε: «Συνεχίζει το Ίδρυμα Ωνάση την ελληνική παράδοση της κοινωφελούς αλληλεγγύης για την ευόδωση εθνικών σκοπών, παραπέμπει δε η εξαίρετη εργασία του Ελληνικού Ινστιτούτου της Βενετίας στο πολυσήμαντο έργο εμπνευσμένων Διδασκάλων. Μία μόνο, έστω βιαστική, ματιά στην περιοδική του έκδοση Θησαυρίσματα (ετοιμάζεται ο 36ος τόμος) με τις αξιόλογες δημοσιεύσεις των μελών του Ινστιτούτου, αλλά και η γνώση των υπό εκπόνηση διατριβών τους και των υπό έκδοση μελετών, δείχνουν το εύρος και την εμβέλεια της επιστημονικής έρευνας που κυοφορείται στο Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας. Να τελειώσω λέγοντας ότι το συναπάντημα σήμερα των δύο Ιδρυμάτων, του Ωνασείου δηλαδή και του Ινστιτούτου της Βενετίας, περιποιεί τιμή και κλέος εις αμφότερα, και αποτελεί, και για τα δύο, έναυσμα για την συνέχιση της μεγαλόπνοης προσπάθειάς τους».

Παραλαμβάνοντας το βραβείο, η καθηγήτρια Χρύσα Μαλτέζου τόνισε ότι, μελετώντας «το φαινόμενο της γόνιμης συνάντησης του ελληνικού πνεύματος με δυτικές πηγές έμπνευσης, και της ευτυχούς συναίρεσης της βυζαντινής και της δυτικής παράδοσης [...], [το Ινστιτούτο], με τις έρευνες που πραγματοποιεί συστηματικά, συμβάλλει αποφασιστικά στην κατανόηση των κοινωνικών συνθηκών που καθόρισαν στο μεγάλο τόξο του χρόνου την ιστορική εξέλιξη του ελληνισμού».

Ακόμη μεγαλύτερης σημασίας, κατά την Χρύσα Μαλτέζου, είναι «η προσφορά του Iνστιτούτου στον τομέα της διάσωσης, της συντήρησης και της διαχείρισης των πολιτισμικών θησαυρών του ελληνισμού της διασποράς, και της εξακτίνωσης της βυζαντινής και μεταβυζαντινής κληρονομιάς. Aπό την σύστασή του ώς σήμερα, συνεχής είναι η μέριμνα του Ινστιτούτου για την ανάδειξη και την προβολή της μοναδικής στο είδος της συλλογής εικόνων που είναι εκτεθειμένες στο Mουσείο του, των πολύτιμων αρχειακών τεκμηρίων, των σπάνιων εντύπων της βιβλιοθήκης του και του μνημειακού συγκροτήματος της λεγόμενης Πλατείας των Eλλήνων».

Κλείνοντας την ομιλία της, η Χρύσα Μαλτέζου απηύθυνε θερμές ευχαριστίες προς το Ίδρυμα: «H απόφαση του Kοινωφελούς Iδρύματος Aλέξανδρος Σ. Ωνάσης να βραβεύσει το Iνστιτούτο για την δράση του εγγράφεται στις ευτυχισμένες στιγμές της επιστημονικής πορείας του κέντρου. Tο σύμβολο του Iνστιτούτου είναι μια αναμμένη καντήλα με τριγύρω της σαν έμβλημα τις πρώτες λέξεις της εσπερινής προσευχής ΦΩΣ ANEΣΠEPON. Mε την απονομή της  τιμητικής  διάκρισης, το Ίδρυμα Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης βοηθά τα μέγιστα να διατηρηθεί ζωντανό και ανέσπερο τούτο το φως, ζωντανή και ανέσπερη η βυζαντινή και μεταβυζαντινή κληρονομιά στην Γαληνοτάτη. Eκ μέρους του Iνστιτούτου, εκφράζω θερμότατες και ειλικρινείς ευχαριστίες προς τον πρόεδρο και τα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου, και απευθύνω στο  Ίδρυμα, που γιορτάζει σήμερα τα γενέθλιά του, την βυζαντινή ευχή ‘‘Εις πολλά έτη’’». 

Γ.Θ.Κ.