|
||||||
|
Ρεαλισμός 
Γράφει ο Χρήστος Πεχλιβανίδης, Στις ποικίλες διατυπώσεις του έργου και του σκοπού της επιστήμης, ιδιαίτερα κατά τις τελευταίες δεκαετίες, μπορούμε να διαπιστώσουμε πως τα αποτελέσματα της επιστημονικής έρευνας επιβεβαιώνουν ή αλλάζουν και πάντως καθοδηγούν τις φιλοσοφικές αντιλήψεις αναφορικά με όλα εκείνα τα θέματα που τοποθετούνται πέρα και πάνω από το στενό πλαίσιο της καθαυτό επιστήμης. Από την άλλη πλευρά, βέβαια, οι φιλοσοφικές προσεγγίσεις που γίνονται αποδεκτές σε ευρεία κλίμακα -δηλαδή καθιερώνονται-, επενεργούν σε μεγάλο βαθμό στην πορεία ανάπτυξης και προόδου της επιστημονικής δραστηριότητας.1 Τουλάχιστον αυτό επιμαρτυρούν η εξέλιξη των ιδεών τόσο στην επιστήμη όσο και στην φιλοσοφία, και ειδικότερα η εμφάνιση και η ανέλιξη των διαφόρων φιλοσοφικών ρευμάτων που πραγματώθηκαν μέσα από την κριτική επεξεργασία και την εμβάθυνση των επιστημονικών πορισμάτων. Στο πλαίσιο, λοιπόν, αυτής της αλληλενέργειας μεταξύ φιλοσοφίας και επιστήμης -μίας ακόμη εφαρμογής της θεωρίας των συγκοινωνούντων δοχείων- εμφανίστηκε και αναπτύχθηκε από την εποχή των Προσωκρατικών και του Αριστοτέλη έως και τις μέρες μας ένα πλήθος ανταγωνιστικών μεταξύ τους φιλοσοφικών ρευμάτων, των οποίων οι διενέξεις στην βάση προσέγγισης και ερμηνείας των επιστημονικών στοιχειοθετήσεων συνόδευαν κάθε νέα αντίληψη για την φυσική πραγματικότητα, τις πραγματώσεις και τους μηχανισμούς της. Η διαμάχη μεταξύ ρεαλισμού και εμπειρισμού αποτέλεσε ιστορικά μίαν από τις πιο δημοφιλείς αντιπαραθέσεις στην Ιστορία και την Φιλοσοφία της Επιστήμης. Σήμερα μπορούμε να πούμε πως βρίσκεται στην καρδιά του σύγχρονου φιλοσοφικού προβληματισμού μεταξύ επιστημόνων και φιλοσόφων. Τα ζητήματα που βρίσκονται στο επίκεντρο αυτής της διαμάχης μπορούν να συνοψιστούν στις ακόλουθες θεματικές κατηγορίες:
Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η διαμάχη αυτή εντάθηκε από την στιγμή που η επιστημονική έρευνα έφερε στο φως έναν ολόκληρο κόσμο οντοτήτων που δρουν και αλληλεπιδρούν στο θεμελιώδες επίπεδο σύστασης της ύλης, τον μικρόκοσμο. Από την στιγμή εκείνη, η επιστήμη άρχισε να τροφοδοτεί την φιλοσοφική κοινότητα με ένα πρωτογενές υλικό μηχανισμών και δομών που αποκάλυπτε σταδιακά η ποικιλία των μορφών της ύλης στο μικροφυσικό επίπεδο.  Επάνω: Ο καθρέφτης της ολότητας της φύσης και η απεικόνιση της τέχνης Ρεαλισμός και επιστημονικός ρεαλισμός Γενικά, όμως, ως ρεαλισμό θα χαρακτήριζε κάποιος την βασική οντολογική θέση κατά την οποία ο κόσμος είναι πραγματικός, έχει αντικειμενική υπόσταση και δεν είναι μόνο παράσταση ή κατασκεύασμα του ανθρώπινου νου. Τα αντικείμενα, δηλαδή, υπάρχουν αντικειμενικά και ανεξάρτητα από την νόηση και την συνείδησή μας. Αυτομάτως, λοιπόν, εισάγεται η διάκριση ανάμεσα σε πρωτεύουσες και δευτερεύουσες ιδιότητες των πραγμάτων. Το χρώμα, η οσμή, η γεύση κ.λπ. είναι ιδιότητες υποκειμενικές και απατηλές, δημιουργήματα των αισθήσεών μας, που δεν συνδέονται με την πραγματική ύπαρξη των φυσικών όντων και άρα δεν υπάρχουν αντικειμενικά: θέση την οποία υποστηρίζει ο κριτικός ρεαλισμός. Ο κριτικός ρεαλισμός δέχεται την ύπαρξη μιας αντικειμενικής πραγματικότητας ανεξάρτητης από την συνείδησή μας, χωρίς όμως να εμπιστεύεται τυφλά την πραγματικότητα που μας παρουσιάζουν οι αισθήσεις. Μεταφέροντας όμως την συζήτηση για τον ρεαλισμό στον χώρο της Φιλοσοφίας της Επιστήμης, περνάμε στο θέμα του επιστημονικού ρεαλισμού, ο οποίος αναφέρεται στις επιστημονικές θεωρίες. Μέσα από μιαν απλή περιδιάβαση στην διεθνή βιβλιογραφία γύρω από το θέμα του επιστημονικού ρεαλισμού έρχεται κανείς αμέσως αντιμέτωπος με ένα πλήθος επιθετικών προσδιορισμών που μετέρχονται φιλόσοφοι και στοχαστές, προκειμένου να ορίσουν αυτό που ονομάζουμε ρεαλισμό: κριτικός ρεαλισμός, μεταφυσικός ρεαλισμός, επιστημικός ρεαλισμός, συγκλίνων ρεαλισμός, εσωτερικός ρεαλισμός κ.ά. Στην πραγματικότητα, όλοι αυτοί οι προσδιορισμοί αφενός καταδεικνύουν το έντονο ενδιαφέρον που υπάρχει αναφορικά με το υπό εξέταση θέμα και αφετέρου εξυπονοούν την ύπαρξη των διαφόρων αντιρεαλιστικών ρευμάτων που έχουν κάνει ιδιαίτερα αισθητή την παρουσία τους κατά τις τελευταίες δεκαετίες, πυροδοτώντας την συζήτηση σχετικά με τον σκοπό της επιστήμης και τον χαρακτήρα των επιστημονικών θεωριών. Θα μπορούσαμε εκ προοιμίου να σημειώσουμε πως αυτό που ονομάζουμε επιστημονικό ρεαλισμό συνιστά σε γενικές γραμμές μια τάση στην Φιλοσοφία της Επιστήμης, κατά την οποία οι επιστημονικές θεωρίες προσπαθούν να κατανοήσουν και να εξηγήσουν το πώς είναι ο κόσμος στην πραγματικότητα. Ακολούθως, αληθείς μπορούν να χαρακτηριστούν εκείνες οι θεωρίες που κατανοούν και εξηγούν σωστά την ανεξάρτητη από την συνείδηση και την βούλησή μας εξωτερική πραγματικότητα, ενώ ψευδείς χαρακτηρίζονται οι θεωρίες που την κατανοούν και την εξηγούν λανθασμένα.  Επάνω: Η ανθρώπινη συνείδηση, αντικείμενο μελέτης των νευροεπιστημών, της ψυχολογίας και της ψυχανάλυσης Γίνεται εύκολα αντιληπτό πως ο επιστημονικός ρεαλισμός συνδέεται άρρηκτα με τις έννοιες της αντικειμενικότητας και της αλήθειας, και αυτοί είναι οι όροι με τους οποίους κρίνονται και οι επιστημονικές θεωρίες. Από την άλλη πλευρά, σκιαγραφείται ο σκοπός κάθε επιστημονικού εγχειρήματος ως προσπάθειας για μιαν αληθή, ή τουλάχιστον κατά προσέγγιση αληθή, περιγραφή του φυσικού κόσμου, ενός κόσμου προσδιορισμένου γνωσιακά, τόσο παρατηρήσιμου όσο και μη παρατηρήσιμου. Εμπειρισμός και θετικισμός Συγκεκριμένα, η φιλοσοφία του Κύκλου της Βιέννης είχε στόχο την επεξεργασία μιας επιστημονικής εικόνας του κόσμου, όπου δογματικοί ισχυρισμοί και ακατάσχετες θεωρητικολογίες δεν έχουν καμία θέση. Οι αυστηρές αρχές της επιστημονικής σκέψης -καθαρότητα, σαφήνεια σκέψης και λόγου, λογική αυστηρότητα και επαρκής αιτιολόγηση- πρέπει να εφαρμοστούν και να ισχύσουν και στην φιλοσοφία. Η αναζήτηση, από την πλευρά της φιλοσοφίας, κάποιου κρυμμένου και ανεπίγνωστου θεμελίου του κόσμου την οδηγεί στην οριστική απώλεια του περιεχομένου της. Κατά τους λογικούς θετικιστές, η αντίθεση προς την «δογματική-ενατενιστική» μεταφυσική πρέπει να αποτελεί βασική αρχή αλλά και υποχρέωση κάθε φιλοσόφου που επιδιώκει την εξέλιξη και την πρόοδο του φιλοσοφικού στοχασμού. Η τελευταία θα πρέπει να απορριφθεί και να εξοβελιστεί από παντού.3 Ο σκοπός της επιστήμης: Ρεαλισμός ή αντιρεαλισμός; Από την άλλη πλευρά, κατά τον επιστημονικό ρεαλισμό, έργο της επιστήμης είναι η κατανόηση και η εξήγηση του φυσικού κόσμου, πράγμα που επιτυγχάνεται μόνον εφόσον αποφασίσουμε πως πρέπει να βαδίσουμε σε μια πορεία από την επιφάνεια στο βάθος, πίσω και πέρα από το υλικό της αισθητηριακής εποπτείας. Το βέβαιο είναι πως τα επιχειρήματα που αναπτύσσονται εκατέρωθεν ενδυναμώνουν την Φιλοσοφία της Επιστήμης καθιστώντας την έναν από τους πιο ενδιαφέροντες τομείς του σύγχρονου φιλοσοφικού και επιστημονικού στοχασμού. Σημειώσεις |
||||||
|
