Ἑλληνικὴ Βιβλιοθήκη.
Ἡ Συλλογή βιβλίων τοῦ
Κωνσταντίνου Σπ. Στάικου ἐφεξῆς
Ἡ Βιβλιοθήκη τοῦ Κοινωφελοῦς
Ἱδρύματος Ἀλέξανδρος Σ. Ὠνάσης,
Ἀθήνα, 2011,
546 σελ.
ISBN: 9789609880350

Της Τιτίκας Καραβία, δρος Θεωρίας της Λογοτεχνίας και Πολιτισµικής Κριτικής, εντεταλµένης διδάσκουσας στο Τµήµα Φιλολογίας Πανεπιστηµίου Πατρών

Οι βιβλιογραφικοί κατάλογοι, τους οποίους σπανίως θα δούµε να περιλαµβάνονται στις λίστες των ευπώλητων, έχουν το θλιβερό προνόµιο να θεωρούνται χρήσιµοι για τους επαΐοντες αλλά εξεζητηµένοι για το ευρύ κοινό. Στην εποχή του ηλεκτρονικού βιβλίου και των αρχείων ανοιχτής πρόσβασης, οι επίµονες αναδιφήσεις στην έντυπη βιβλιογραφία φαντάζουν σε πολλούς παρωχηµένες και, ως εκ τούτου, ελάχιστα ελκυστικές.

Στις πάσης φύσεως βιβλιογραφίες –σχολιασµένες και µη– που µε µόχθο και µεράκι συγκροτούνται σε αυτοτελείς βιβλιακές µονάδες ο αναγνώστης εύκολα µπορεί να διαπιστώσει ότι η επιστηµονική επάρκεια και η εκδοτική επιµέλεια δεν συµβαδίζουν κατ’ ανάγκην µε την καλαισθησία, την αισθητική γενναιοδωρία που έρχεται να κοσµήσει την εµπεριστατωµένη έρευνα, να τέρψει τον αποδέκτη του βιβλίου και να του γεννήσει την επιθυµία για ανάλογα µεγαλόπνοα –για µερικούς, δονκιχωτικά– εγχειρήµατα. Μία από τις ευχάριστες εξαιρέσεις αυτού του κανόνα αποτελεί η Ἑλληνικὴ Βιβλιοθήκη, ο κατάλογος της πρόσφατα συγκροτηθείσας Βιβλιοθήκης του Ιδρύµατος Ωνάση (βλ. ΑΩ 49, σελ. 42-48) τον οποίο κατάρτισε και επιµελήθηκε ο Κωνσταντίνος Σπ. Στάικος.

Ακάµατος ιχνηλάτης της πορείας του ελληνικού βιβλίου από τα χρόνια της ιταλικής Αναγέννησης έως και τον ύστερο ∆ιαφωτισµό, ο Στάικος χαρτογραφεί χωρίς γεωγραφική διάκριση τα πρώιµα δείγµατα της ελληνικής τυπογραφίας, καθώς και την πολυσχιδή όσο και εντυπωσιακή εκδοτική δραστηριότητα που ανέπτυξαν οι Έλληνες σε περιοχές της ∆ύσης και της Ανατολής από το 1486 έως και το 1896: στην Βενετία, την Ρώµη, την Φλωρεντία, την Λειψία, την Βιέννη, το Λονδίνο, την Βούδα, την Πέστη, το Ιάσιο, το Βουκουρέστι, την Οδησσό, την Μόσχα, την Αγία Πετρούπολη, την Κωνσταντινούπολη, την Σµύρνη, την Ιερουσαλήµ, την Μοσχόπολη, την Κεφαλλονιά, το Άγιον Όρος, το Παρίσι, την Αλκαλά, την Γενεύη, την Λωζάννη, την Αλεξάνδρεια.

Με επάρκεια και σαφήνεια, τα 1.476 λήµµατα του καταλόγου δίνουν ανάγλυφη την εικόνα τεσσάρων περίπου αιώνων ελληνικής τυπογραφικής και εκδοτικής παρουσίας µέσα από αντιπροσωπευτικά και δυσεύρετα δείγµατα της πνευµατικής δραστηριότητας κοσµικών και ανθρώπων της Εκκλησίας, τα οποία καταχωρίζονται σε πέντε επιµέρους ενότητες.

Στην πρώτη ενότητα, µε τίτλο «Ἀναγέννηση – Οὐµανισµός», η οποία απαρτίζεται από 345 λήµµατα, περιλαµβάνονται πρώτες καθώς και µνηµειώδεις εκδόσεις συγγραµµάτων της αρχαίας ελληνικής γραµµατείας που κυκλοφόρησαν στο πλαίσιο του ουµανιστικού πνεύµατος. Ενδεικτικά µπορούµε να αναφέρουµε:

• [Τὰ Σωζόµενα] του Οµήρου, το πρώτο ελληνικό χρονολογηµένο βιβλίο, που τυπώθηκε στην Φλωρεντία γύρω στο 1488-89 από τον πρωτοτυπογράφο ∆ηµήτριο ∆αµιλά στο τυπογραφείο του διάσηµου Bartholomeo di Libri·
  
• η [Ἀ]νθολογία διαφόρων ἐπιγραµµάτων […] του Μάξιµου Πλανούδη (1494) µε την επιµέλεια του Ιανού Λάσκαρη, το δεύτερο ελληνικό έντυπο που κυκλοφόρησε από τυπογραφείο της Φλωρεντίας, εγκαινιάζοντας µια νέα σειρά τυπογραφικών στοιχείων βασισµένη στον γραφικό χαρακτήρα του Λάσκαρη, τα γνωστά µέχρι σήµερα καπιταλάκια.

Στην ίδια κατηγορία απαντούν εκδόσεις γραµµατικών εγχειριδίων που συνέταξαν Βυζαντινοί λόγιοι µε σκοπό την εκµάθηση της ελληνικής γλώσσας από τους ∆υτικούς:

• η πρώτη έκδοση της Γραµµατικῆς Εἰσαγωγῆς του Θεόδωρου Γαζή στην Βενετία το 1495 από το τυπογραφείο του Άλδου Μανούτιου·
  
• η πρώτη έκδοση του γραµµατικού έργου του Θωµά του Μάγιστρου από τον Ζαχαρία Καλλιέργη στην Ρώµη το 1517, αφιερωµένη στον εκεί πρεσβευτή της Πορτογαλίας Michael Sylvius, o οποίος ανταποκρίθηκε στην έκκληση του Καλλιέργη για οικονοµική ενίσχυση µε στόχο την διάδοση των ελληνικών γραµµάτων·
  
• η τέταρτη παρισινή έκδοση των Ἐρωτηµάτων του Εµµανουήλ Χρυσολωρά από τον Gilles de Gourmont στο Παρίσι γύρω στο 1520.

Επάνω: Χαρακτικό της προµετωπίδας από την πρώτη και µοναδική έκδοση του Schioppalalba In Perantiquam Sacram Tabulam Graecam [...] (1768)
Κέντρο: Σελίδα τίτλου των Ἐννεάδων (1580), της πρώτης έκδοσης του συνολικού έργου που αποδίδεται στον Πλωτίνο
Κάτω: Σελίδα τίτλου της πρώτης έκδοσης του πονήµατος του Αγαπίου Λάνδου Βιβλίον καλούµενον Παράδεισος ἐκ τῶν Λόγων […] Συµεῶνος τοῦ Μεταφραστοῦ […] (Βενετία, 1641)

Τέλος, αξίζει να µνηµονευθούν και οι εκδόσεις έργων που αποτελούν σηµεία αναφοράς για την φιλολογική, φιλοσοφική, νοµική και επιστηµονική σκέψη:

• η πρώτη έκδοση, στο Μιλάνο το 1499, µε την φιλολογική επιµέλεια του ∆ηµήτριου Χαλκοκονδύλη, του Λεξικοῦ τῆς Σουΐδας (Σούδας), ενός από τα σηµαντικότερα εγκυκλοπαιδικά βυζαντινά λεξικά, πηγής πληροφοριών για πρόσωπα και πράγµατα που δεν γνωρίζουµε από αλλού·
  
• η πρώτη συγκεντρωτική έκδοση, στην Βασιλεία το 1580, των φιλοσοφικών µελετών που αποδίδονται στον Πλωτίνο σύµφωνα µε την ταξινόµηση των µαθητών του, Ευτύχιου και Πορφύριου, σε έξι θεµατικές ενότητες, καθεµία από τις οποίες εµπεριέχει εννέα πονήµατα (Ἐννεάδες)·  
  
• η πρώτη έκδοση της Βιβλιοθήκης του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Φωτίου από τον David Hoeschel το 1601, σηµαντικού έργου που εξακολουθεί να προβληµατίζει ιστορικούς και φιλολόγους ως προς τις πηγές του σπάνιου υλικού που εµπεριέχει σε σχέση µε έργα της ελληνικής γραµµατείας, αρχαίας και µη·
  
• η δεύτερη έκδοση των Νεαρῶν του Ιουστινιανού στο Στρασβούργο το 1629, µε την επιµέλεια του διάσηµου νοµικού Κonrad Rittershausen·
  
• η έκδοση των Ἀφορισµῶν του Ιπποκράτη στο Παρίσι το 1784 από τον διάσηµο Γάλλο γιατρό και ελληνιστή Édouard-François-Μarie Bosquillon, ο οποίος δίδαξε ελληνική γλώσσα και φιλοσοφία στο Collège de France.

H δεύτερη ενότητα, µε 195 λήµµατα και τίτλο «Νεοελληνικὴ Γραµµατεία», απαρτίζεται εν πολλοίς από βιβλία που εκδόθηκαν και τυπώθηκαν στην Βενετία µε σκοπό την διατήρηση της ελληνικής συνείδησης τόσο µεταξύ των µελών της µεγάλης ελληνικής κοινότητας που συγκροτήθηκε εκεί, ιδιαίτερα µετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης, όσο και µεταξύ των κατοίκων ελληνικών περιοχών που τελούσαν υπό βενετική και γενοβέζικη κατοχή. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον από αυτή την άποψη παρουσιάζουν:

• το έµµετρο µυθιστόρηµα Ὁ Ἀλέξανδρος ὁ Μακεδών (Βενετία, 1630), µοναδικό αντίτυπο της επανέκδοσης του 1620·
  
• η πρώτη έκδοση του έργου του Μαρίνου Τζάνε Μπουνιαλή ∆ιήγησις διὰ στοίχων τοῦ δεινοῦ πολέµου τοῦ ἐν τῇ νήσῳ Κρήτης (Βενετία, 1681), έµµετρου χρονικού του Κρητικού Πολέµου του 1669·
  
• η πρώτη έκδοση της Γραµµατικῆς του Ζακύνθιου Αντώνιου Κατήφορου (Βενετία, 1734), η οποία συντάχθηκε για να καλύψει τις ανάγκες της διδασκαλίας του στο Φλαγγινιανό Ελληνοµουσείο.

Τα 349 λήµµατα της τρίτης ενότητας («Λειτουργικά») περιλαµβάνουν βιβλία που τυπώθηκαν για τις ανάγκες της Ορθόδοξης Θείας Λειτουργίας. Οι εκδόσεις µεγάλου µέρους των βιβλίων αυτών παραπέµπουν σε µια σηµαντική πτυχή της ελληνικής εκδοτικής δραστηριότητας, «καθοριστικό µοχλό για την επιβίωση των ελληνικών τυπογραφείων της Βενετίας» (Κ. Σπ. Στάικος). Στην συγκεκριµένη ενότητα αποθησαυρίζονται, όπως προκύπτει από τα σχόλια επιµέρους ληµµάτων, πολύ σπάνια δείγµατα της ελληνικής τυπογραφίας. Ενδεικτικά:

• το µοναδικό αντίτυπο εκτός Αγίου Όρους της πρώτης έκδοσης του Συνταγµάτιου του Ματθαίου Κιγάλα (Βενετία, 1631)·
  
• το µοναδικό γνωστό αντίτυπο στην Ελλάδα της πρώτης και µοναδικής έκδοσης για τους πιστούς της Ουνίας του Ὡρολογίου, που τυπώθηκε στο τυπογραφείο της Κρυπτοφέρρης (Grotta Ferrata) στην Ρώµη το 1677·
  
• το µοναδικό γνωστό αντίτυπο των Εὐχῶν τοῦ Λυχνικοῦ και τοῦ Ὄρθρου (Βενετία, Αντώνιος Βόρτολις, 1747).
  Στην επόµενη, τέταρτη ενότητα («Θεολογία»), που αριθµεί 321 λήµµατα, ταξινοµούνται εκδόσεις που αφορούν δογµατικά ζητήµατα και θέµατα σχετικά µε το Σχίσµα των δύο Εκκλησιών και την Ουνία. Μεταξύ άλλων:
  
• η πρώτη έκδοση του Κατὰ Αἱρέσεων του Επιφάνιου (Βασιλεία, 1544), θερµού υποστηρικτή της ορθόδοξης πίστης και πολέµιου του ωριγενισµού·
  
• η πρώτη και µοναδική έκδοση της πραγµατείας του πολυγραφότατου ουνίτη Ιωάννη Ματθαίου Καρυόφυλλου Ἔλεγχος τῆς ψευδοχριστιανικῆς κατηχήσεως Ζαχαρίου τοῦ Γεργανοῦ ἀπὸ τὴν Ἄρτην, η οποία κυκλοφόρησε στην Ρώµη το 1631 από το τυπογραφείο της Καθολικής Προπαγάνδας·
  
• η Ἐκλογὴ τοῦ Ψαλτηρίου παντὸς του Νεόφυτου Καυσοκαλυβίτη, το πρώτο ελληνικό βιβλίο που πιστοποιηµένα τυπώθηκε στον ελληνικό χώρο, στην Μονή της Μεγίστης Λαύρας στο Άγιον Όρος το 1759.

Επάνω: Σελίδα τίτλου της µοναδικής έκδοσης της Ἁγίας Γραφῆς (Βενετία, Νικόλαος Γλυκύς, 1687) που τύπωσε Έλληνας τυπογράφος ώς το 1821
Κέντρο: Σελίδα τίτλου της πρώτης και µοναδικής έκδοσης του πονήµατος του Αλέξανδρου Καλλιµάχη Κῶδιξ Πολιτικός τοῦ Πριγκηπάτου τῆς Μολδαβίας, Τόµ. Α΄, Ιάσιο, Ελληνικό Τυπογραφείο στο Μοναστήρι των Τριών Ιεραρχών (1817)
Κάτω: Σελίδα τίτλου της πρώτης και µοναδικής έκδοσης του Ὡρολογίου, που τυπώθηκε στην Ρώµη το 1677, στο τυπογραφείο της Κρυπτοφέρρης

Η πέµπτη και τελευταία ενότητα («∆ιαφωτισµός») συγκροτείται από 266 εκδόσεις βιβλίων που απηχούν το πνεύµα του ευρωπαϊκού ∆ιαφωτισµού, όπως το προσέλαβαν, το ενστερνίστηκαν, το εµπλούτισαν και το διέδωσαν Έλληνες διανοούµενοι, εµποτισµένοι από τα διδάγµατα της αρχαίας ελληνικής πνευµατικής παράδοσης. H προσπάθεια αυτή των Ελλήνων διανοουµένων για την διάδοση των αρχών του ευρωπαϊκού ∆ιαφωτισµού είναι εµφανές ότι συχνά διαπνέεται από τον ευσεβή πόθο τους να προετοιµάσουν ιδεολογικά την εξέγερση των υπόδουλων Ελλήνων κατά της Οθωµανικής Αυτοκρατορίας. Η εκδοτική δραστηριότητα των ετών 1716-1890 που καταγράφεται σε αυτή την ενότητα περιλαµβάνει έργα-σταθµούς όπως:

• την πρώτη έκδοση της Γεωγραφίας του Μελετίου, Μητροπολίτη Αθηνών (Βενετία, 1728), στην οποία καταγράφονται και αναπαράγονται αρχαιοελληνικές επιγραφές, που εκφράζουν αλλά και ενδυναµώνουν την συνείδηση της ιστορικής συνέχειας του ελληνισµού·
  
• την πρώτη και µοναδική έκδοση της Λογικῆς του Ευγένιου Βούλγαρη (Λειψία, 1766)·
  
• την πρώτη και µόνη έκδοση του Φυσικῆς Ἀπάνθισµα διὰ τοὺς ἀγχίνους καὶ φιλοµαθεῖς Ἕλληνας […] του Ρήγα Βελεστινλή (Βιέννη, 1790)·
  
• την πρώτη και µοναδική έκδοση του έργου Γεωγραφία Νεωτερική του ∆ανιήλ Φιλιππίδη και του Γρηγορίου Κωνσταντά (1791), ενός από τα σηµαντικότερα κείµενα του Νεοελληνικού ∆ιαφωτισµού·
  
• την πρώτη και µοναδική έκδοση της Ἑλληνικῆς Νοµαρχίας (Ιταλία, 1806)·
  
• το σύνολο σχεδόν των συγγραµµάτων, των κριτικών εκδόσεων αρχαίων συγγραφέων και των φυλλαδίων του Αδαµάντιου Κοραή. 

Η Ἑλληνικὴ Βιβλιοθήκη δεν συνιστά έναν απλό βιβλιογραφικό κατάλογο, και αυτό, διότι είναι διαρθρωµένη κατά τρόπο που να επιτρέπει την εξαγωγή χρήσιµων συµπερασµάτων, αφενός ως προς την στόχευση της εκδοτικής δραστηριότητας την οποία αναδεικνύει καθεµία από τις πέντε επιµέρους θεµατικές ενότητες, αφετέρου ως προς την πορεία, την συνεισφορά και τις σχέσεις που ανέπτυξαν µεταξύ τους οι άνθρωποι που διαµόρφωσαν την εικόνα και συνέβαλαν στην διακίνηση του ελληνικού βιβλίου.

Η προσεκτική καταγραφή της διαδροµής του κάθε αντιτύπου µέσα στον χρόνο, όπως αυτή προκύπτει από την σχολαστική καταγραφή της κτητορικής του συνέχειας και –όπου απαντούν– των χειρόγραφων σχολίων, ενθυµηµάτων και παρατηρήσεων των κατόχων του, σε συνδυασµό µε την προσεγµένη βιβλιογραφική τεκµηρίωση της ταυτότητάς του προτρέπει τον αναγνώστη σε στοχαστικές αναδροµές στον χρόνο και την ιστορία.

Ένα γοητευτικό βιβλίο µύησης σε έναν υποβλητικό κόσµο, που µας παρασύρει να γίνουµε συµµέτοχοι στις συνθήκες και τους όρους της επιβιωσιµότητάς του. Μια βιβλιοθήκη που, κατά περίπτωση, µας ενισχύει την ανάγκη ή µας προτρέπει να αποκτήσουµε συνείδηση, και όχι µόνον ιστορική.