ôçò Máñßáò Eìì. KïæõñÜêç*

Aêïýãïíôáò Þ äéáâÜæïíôáò ôïí üñï "ôïðßï" (landscape), óõíåéñìéêÜ Ýñ÷ïíôáé óôï ìõáëü ìáò åéêüíåò áðü öõóéêÜ ðåñéâÜëëïíôá Þ ÷þñïõò åðéññïÞò ôïõ áíèñþðïõ. MÝóù ôçò åéêüíáò ôïõ, ôï ôïðßï áðïêôÜ óõãêåêñéìÝíá ìïñöïëïãéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ êáé ðñïóäéïñßæåôáé ùò öõóéêü Þ ôå÷íçôü (áíèñùðïãåíÝò). Aí ç Ýííïéá ôïõ ôïðßïõ îåöýãåé áðü ôïí ðåñéïñéóìü ôïõ íá èåùñåßôáé ìüíïí åðéèåôéêüò ðñïóäéïñéóìüò ôïõ ðåñéâÜëëïíôïò, ôüôå áðïêôÜ ìéá ïõóéáóôéêüôåñç äéÜóôáóç: áõôÞ ôçò éóôïñéêÞò åîÝëéîçò êáé ôáõôü÷ñïíá ôçò ðïëéôéóìéêÞò ôáõôüôçôáò.

çìáíôéêü ñüëï óôçí éäáéôåñüôçôá ôïõ ðïëéôéóìéêïý ôïðßïõ (cultural landscape) ôçò KåíôñéêÞò KñÞôçò êáôÝ÷åé ç äñÜóç éó÷õñþí ðïëéôéóìþí, ïé ïðïßïé áíáðôý÷èçêáí óå äéáöïñåôéêÝò ÷ñïíéêÝò ðåñéüäïõò óôç óõãêåêñéìÝíç ãåùãñáöéêÞ åíüôçôá, êáé ç äçìéïõñãßá éäáßôåñùí éóôïñéêþí ìíçìåßùí. Óçìáíôéêüôåñïò áõôþí ôùí ðïëéôéóìþí èåùñåßôáé ï Méíùéêüò, ï ïðïßïò äéáäÝ÷èçêå ôéò NåïëéèéêÝò áãñïôéêÝò êáé ðïéìåíéêÝò êïéíùíßåò, êáôÜ ôç äéÜñêåéá ôçò Eðï÷Þò ôïõ Xáëêïý (2900-1150 ð.X.) üôáí ìå ôç óåéñÜ ôïõ ðáñÞêìáóå êáé Ýäùóå ôç èÝóç ôïõ óå Üëëåò, ëéãüôåñï ïñãáíùìÝíåò, êïéíùíéêï-ðïëéôéêÝò êáé äéïéêçôéêÝò äïìÝò. Óå ìéá ðåñßïäï ðåñßðïõ 1700 åôþí, ï Méíùéêüò ðïëéôéóìüò ßäñõóå áíáêôïñéêÜ êÝíôñá êáé êáôþôåñá ïéêéóôéêÜ óýíïëá, ïñãÜíùóå ìéá áõóôçñÞ èñçóêåõôéêÞ éåñáñ÷ßá, áîéïðïßçóå ôéò ðëïýóéåò öõóéêÝò ðçãÝò ðñþôùí õëþí, áíÝðôõîå ôç ãåùñãßá êáé ôçí êôçíïôñïößá, äçìéïýñãçóå åìðïñéêïýò äåóìïýò ìå ëáïýò ôçò áíáôïëéêÞò Måóïãåßïõ.
O ðñïúóôïñéêüò Üíèñùðïò åðåíÝâç óôï äõôéêü ðåñéâÜëëïí ôïõ êáé áõôü, åîáéôßáò ôçò öõóéïãíùìßáò ôùí ðáñáãüíôùí ðïõ ôï ðåñéãñÜöïõí, êáèüñéóå ôç ìïñöÞ êáé ôçí Ýíôáóç áõôþí ôùí áíèñþðéíùí åðåìâÜóåùí. BáóéêÜ êñéôÞñéá ãéá ôçí åðéëïãÞ ôùí èÝóåùí ßäñõóçò ôùí ðñþôùí ïéêéóìþí õðÞñîáí ïé äõíáôüôçôåò ôïõ ãåùìïñöïëïãéêïý áíÜãëõöïõ, ç ðñïóåããéóéìüôçôá óôéò ðçãÝò ðáñáãùãÞò ðñþôùí õëþí, ç óýíäåóç ìå ôç èÜëáóóá, ç åõêïëßá ìåôáêßíçóçò ðñïò ôçí åíäï÷þñá, ç Ýíôáóç ôùí êëéìáôïëïãéêþí óõíèçêþí. Aõôïß ïé ßäéïé ðáñÜãïíôåò êáèüñéóáí ôçí åîÝëéîç ôùí áñ÷áéïëïãéêþí ïéêéóìþí, êáèþò åíßó÷õáí Þ ðåñéüñéæáí ôéò äñáóôçñéüôçôåò ó÷åôéêÜ ìå ôçí ïéêïäïìéêÞ áíÜðôõîç, ôéò ëáôñåõôéêÝò åêäçëþóåéò, ôçí ïñãÜíùóç ôùí äéïéêçôéêþí êáé åëåãêôéêþí äïìþí, ôéò áãñïôéêÝò áó÷ïëßåò, ìå áðïôÝëåóìá íá äéáìïñöùèïýí óõãêåêñéìÝíïé öõóéêïß ÷þñïé äñÜóçò êáé åðéññïÞò ôùí ïéêéóôéêþí êÝíôñùí, ðïõ ðåñéãñÜöïíôáí áðü ïñéóìÝíá ìïñöïëïãéêÜ, ëåéôïõñãéêÜ êáé ðïëéôéóìéêÜ ÷áñáêôçñéóôéêÜ.

	Tï ðåñéâÜëëïí ôïõ Óêëáâüêáìðïõ åêôåßíåôáé âïñåéïáíáôïëéêÜ ôùí ðáñõöþí ôïõ Øçëïñåßôç.

Tï ôïðßï ðïõ äçìéïýñãçóå ï Méíùéêüò ðïëéôéóìüò êáé ôï êñçôéêü öõóéêü ðåñéâÜëëïí Þôáí ãéá ôç Öáéóôü áãñïôéêü, ìå óðïõäáßá íüôéá ëéìÜíéá, ãéá ôá MÜëéá åìðïñéêü, ìå áãïñÜ êáé åñãáóôÞñéá, ãéá ôç ZÜêñï èñçóêåõôéêü, ìå áíåðôõãìÝíï ëéìÜíé, êáé õðåñ ðÜíôùí ç Kíùóüò, äéïéêçôéêü êáé ðïëéôéóôéêü êÝíôñï.
H áíáãêáéüôçôá ôçò óõìâßùóçò áíèñþðïõ-ðåñéâÜëëïíôïò äéáìüñöùóå ìéá ëåéôïõñãéêÞ éóïññïðßá ç ïðïßá, ìÝóá áðü äéáäï÷éêÝò åíôÜóåéò êáé ðñïóáñìïãÝò, ðáñÞãáãå ôçí áíáãíùñßóéìç ìïñöÞ ôïõ êñçôéêïý ôïðßïõ. Oé ðáñáäïóéáêÝò, Þðéåò áíèñþðéíåò äñáóôçñéüôçôåò äåí ìåôÝâáëëáí ïõóéáóôéêÜ ôïí ÷áñáêôÞñá ôïõ ðïëéôéóìéêïý ôïðßïõ êáôÜ ôï ðÝñáóìá ôùí áéþíùí. H ìïñöÞ ôçò åîÝëéîçò, ðïõ óåâüôáí ôï ðåñéâÜëëïí êáé õðïëüãéæå ôç äéá÷ñïíéêüôçôá ôçò óõëëïãéêÞò óõíåßäçóçò êáé ìíÞìçò, áðïôÝëåóå áåéöïñéêü ðáñÜãïíôá áíáíÝùóçò êáé åíäõíÜìùóçò ãéá ôï ôïðßï. Óôç óýã÷ñïíç ðñáãìáôéêüôçôá, ðáñüëï ðïõ ïé ìç÷áíéóìïß áõôïóõíôÞñçóçò ôïõ ðåñéâÜëëïíôïò êáé ç óõíï÷Þ êáé éäéïóõãêñáóßá ôïõ ôïðßïõ Ý÷ïõí âáñýôáôá ðëçãåß, ç KñÞôç äéáôçñåß ïñéáêÜ ôï ðëåïíÝêôçìá ôïõ üôé äåí Ý÷åé áðùëÝóåé óå ìåãÜëç êëßìáêá ôéò óõíèÞêåò êáé ôç öõóéïãíùìßá ôùí áíáãíùñßóéìùí ðáñáäïóéáêþí ôçò ôïðßùí. Aêüìá êáé óÞìåñá, ç ðëåéïíüôçôá ôùí ÷áñáêôçñéóôéêþí ôïõ ôïðßïõ, ðïõ "öéëïîåíåß" Ýíáí ìéíùéêü áñ÷áéïëïãéêü ïéêéóìü, áðïêáëýðôåé óôïí åðéóêÝðôç-ðáñáôçñçôÞ ôïí óêïðü äçìéïõñãßáò êáé ôçí ðïñåßá åîÝëéîçò ôïõ éóôïñéêïý ïéêéóìïý.

	O óýã÷ñïíïò ïéêéóìüò ôçò Tõëßóïõ, NÄ ôçò ðüëçò ôïõ Hñáêëåßïõ, ìå öüíôï ôéò áíáôïëéêÝò ðáñõöÝò ôïõ Øçëïñåßôç, üðùò öáßíåôáé ìÝóá áðü ôïí ïìþíõìï ìéíùéêü ïéêéóìü.

¼ðùò öáßíåôáé áðü ôá ðáñáäåßãìáôá êáé ôéò ó÷åôéêÝò öùôïãñáößåò, ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõ öõóéêïý ðåñéâÜëëïíôïò, ïé ÷ñÞóåéò ãçò êáé ç ãåíéêüôåñç ìïñöïëïãßá ôïõ ôïðßïõ äåí Ý÷ïõí áëëïéùèåß: ôï AíÜêôïñï ôçò Kíùóïý óõíïñåýåé ìå ôïí ïìþíõìï óýã÷ñïíï ïéêéóìü êáé ï áñ÷áéïëïãéêüò ÷þñïò ôçò Tõëßóïõ äéáôçñåß ðåñéóóüôåñï áðü ôÝóóåñéò ÷éëéåôßåò ôï ôïðùíýìéï êáé ôç èÝóç ôïõ åíôüò ôùí íåüôåñùí ïéêéóôéêþí óõíüëùí. ÐïëëÜ ìéíùéêÜ êÝíôñá êáé ìåìïíùìÝíåò ïéêßåò, üðùò ãéá ðáñÜäåéãìá ôï MÝãáñï ôïõ Óêëáâüêáìðïõ ðïõ âñßóêåôáé áíáôïëéêÜ ôùí âïñåéïáíáôïëéêþí ðáñõöþí ôïõ Øçëïñåßôç, âñßóêïíôáé óå Ýíá áãñïôéêü ðåñéâÜëëïí ðïõ ðéèáíüôáôá ðáñáìÝíåé éóôïñéêÜ áíáëëïßùôï üóïí áöïñÜ ôéò ãåùñãéêÝò êáëëéÝñãåéåò êáé ôçí Üóêçóç ôçò êôçíïôñïößáò. Tá ðåñéóóüôåñá ëáôñåõôéêÜ IåñÜ KïñõöÞò Ý÷ïõí "äáíåßóåé" ôá õëéêÜ ôïé÷ïðïéßáò ôïõò óå ãåéôïíéêÜ âõæáíôéíÜ îùêëÞóéá êáé óõíõðÜñ÷ïõí óôçí ßäéá åðéâëçôéêÞ èÝóç ùò óõìöéëéùìÝíïé èñçóêåõôéêïß ìÜñôõñåò.
H áíôéìåôþðéóç ôùí áñ÷áéïëïãéêþí óõíüëùí ùò ðïëýôéìùí óôïé÷åßùí ãéá ôçí áíáãíþñéóç ôçò éóôïñéêüôçôáò êáé ðïëéôéóìéêüôçôáò ôïõ öõóéêïý ôïðßïõ èá ìáò ïäçãÞóåé óôç óýã÷ñïíç äéáìüñöùóç ôùí áñ÷áßùí ìíçìåßùí ìÝóá áðü äñÜóåéò ðñïóôáóßáò, áíáíÝùóçò êáé äéáôÞñçóçò ôïõ ôïðßïõ. H åíóùìÜôùóç óôï öõóéêü êáé áíèñùðïãåíÝò ðåñéâÜëëïí, ç åíáñìüíéóç ìå ôïí ÷áñáêôÞñá êáé ôéò éäéüôçôåò ôïõ éóôïñéêïý ôïðßïõ êáé ç óõììåôï÷Þ óôç äéáäéêáóßá ôçò åîÝëéîçò êáé ôïðéêÞò áíÜðôõîçò, áðïôåëïýí ôïõò êýñéïõò Üîïíåò ãéá ôç óýã÷ñïíç ïñèïëïãéêÞ äéá÷åßñéóç ôçò áñ÷áéïëïãéêÞò ìåóïãåéáêÞò êëçñïíïìéÜò.

*Äáóïëüãïõ-Ðåñéâáëëïíôïëüãïõ
MLA Añ÷éôÝêôïíïò Tïðßïõ
õðïøÞöéáò äéäÜêôïñïò A.Ð.È.