´Åñãá ôçò Ðñþéìçò Åðï÷Þò ôïõ ×áëêïý, áðü ôéò ÊõêëÜäåò, ðáñïõóéÜóôçêáí õðü ôïí ôßôëï "Óéùðçëïß ÌÜñôõñåò" óôï Ðïëéôéóìéêü ÊÝíôñï ôïõ Êïéíùöåëïýò Éäñýìáôïò ÁëÝîáíäñïò Ó. ÙíÜóçò óôï Ìáí÷Üôôáí. Ðñüêåéôáé ãéá ðåñßðïõ 50 áíôéêåßìåíá ÐñùôïêõêëáäéêÞò ôÝ÷íçò, áíÜìåóÜ ôïõò êáé äåêáåííÝá ðïõ äåí åß÷áí åêôåèåß ðïôÝ åêôüò ÅëëÜäïò, åéäþëéá, áããåßá êáé Ýñãá ìéêñïôå÷íßáò, áíôéðñïóùðåõôéêÜ äåßãìáôá ôùí Êõêëáäéêþí óõëëïãþí ôïõ Ìïõóåßïõ Getty, ôùí Áñ÷áéïëïãéêþí Ìïõóåßùí ÐÜñïõ êáé ÍÜîïõ, ôïõ Ìïõóåßïõ ÊõêëáäéêÞò ÔÝ÷íçò óôçí ÁèÞíá, êáé ôïõ Ìïõóåßïõ Êáëþí Ôå÷íþí ôçò Ðïëéôåßáò Virginia.

  Ýêèåóç áõôÞ ðñáãìáôïðïéÞèçêå ìå áðïêëåéóôéêÞ ÷ïñçãßá ôïõ Êïéíùöåëïýò Éäñýìáôïò ÁëÝîáíäñïò Ó. ÙíÜóçò êáé ëåéôïýñãçóå áðü ôéò 9 Áðñéëßïõ Ýùò ôéò 30 Éïõíßïõ 2002. Ï áñ÷áéïëüãïò ê. ×ñÞóôïò Íôïýìáò åß÷å ôçí åðéóôçìïíéêÞ åðéìÝëåéá ôçò Ýêèåóçò, ç ïðïßá óõíïäåýôçêå áðü êáôÜëïãï 120 óåëßäùí, Ýêäïóç ôïõ èõãáôñéêïý Éäñýìáôïò ÙíÜóç óôçí ÁìåñéêÞ.
Óôü÷ïò ôïõ Éäñýìáôïò çôáí íá êáôáóôÞóåé ðñïóéôü óôï åõñý êïéíü Ýíáí õøçëïý åðéðÝäïõ ðïëéôéóìü, õðÝñï÷ç êëçñïíïìéÜ ôçò ÅëëçíéêÞò ÔÝ÷íçò, êáé íá óõìâÜëåé óôçí ðñïáãùãÞ ôïõ åðéóôçìïíéêïý äéáëüãïõ. Ç Ýêèåóç ðåñéåëÜìâáíå ôñåéò èåìáôéêÝò åíüôçôåò: Ìåô' Åõôåëåßáò, Êáô' Åéêüíá êáé êáè' Ïìïßùóéí êáé Óéùðçëïß ÌÜñôõñåò.

Óôçí åíüôçôá Ìåô' Åõôåëåßáò, åêôÝèçêáí áíôéêåßìåíá êáèçìåñéíÞò ÷ñÞóçò öôéáãìÝíá áðü ðçëü, ìÜñìáñï êáé ðÝôñá. Ôá ðÞëéíá áããåßá îå÷ùñßæïõí ãéá ôç óõììåôñßá ôùí áíáëïãéþí, ôç ëåßá åðéöÜíåéá êáé êõñßùò ôçí ðëáóôéêüôçôá ôùí ó÷çìÜôùí. Óõ÷íÜ äéáêïóìïýíôáé ìå åã÷Üñáêôá ãñáììéêÜ ó÷Ýäéá, óôá ïðïßá ìå ôïí êáéñü ðñïóôßèåíôáé êáé ôá êáìðõëüãñáììá.

Ç êáôáóêåõÞ ëßèéíùí óêåõþí áðïôåëåß ìßá áðü ôéò ðëÝïí ÷áñáêôçñéóôéêÝò äñáóôçñéüôçôåò ôùí Êõêëáäéôþí êáôÜ ôçí ôñßôç ÷éëéåôßá ð. ×. Ç êáô' åîï÷Þí ðñþôç ýëç åßíáé ôï ëåõêü íçóéþôéêï ìÜñìáñï. Ôá Ýñãá äéáêñßíïíôáé ãéá ôçí áðëüôçôá, ôéò êáìðýëåò ãñáììÝò, ôá äéÜöáíá ôïé÷þìáôá, êáé ôç óõììåôñßá. Ç áíÜðôõîç ôçò ìåôáëëïôå÷íßáò êáé ç ÷ñÞóç áíèåêôéêþí åñãáëåßùí ïäÞãçóå óôçí áêìÞ ôçò ëéèïôå÷íßáò. ÍÝïé ôýðïé áããåßùí êáôáóêåõÜæïíôáé, üðùò ç êõëéíäñéêÞ êáé ç óöáéñéêÞ ðõîßäá, ç êýëéêá, ôá áíèñùðüìïñöá ðïôÞñéá Þ æùüìïñöá áããåßá.

Ç åíüôçôá Êáô' Åéêüíá êáé êáè' Ïìïßùóéí ðåñéåëÜìâáíå Ýñãá åéäùëïðëáóôéêÞò, åêöñáóôÝò åíüò áíèñùðïêåíôñéêïý ðïëéôéóìïý. Äýï ôÜóåéò ÷áñáêôçñßæïõí ôçí ÐñùôïêõêëáäéêÞ ãëõðôéêÞ: ç öõóéïêñáôéêÞ áðüäïóç êáé ç ó÷çìáôïðïßçóç.

Óôçí ðáëáéüôåñç ðåñßïäï ôïõ Êõêëáäéêïý Ðïëéôéóìïý, ãíùóôÞ ùò ÐñùôïêõêëáäéêÞ É (ðåñßðïõ 3200-2800 ð. ×.), áíÞêïõí ôá "ó÷çìáôéêÜ" åéäþëéá äéáöüñùí ôýðùí. Ôï ó÷Þìá ôçò áíèñþðéíçò ìïñöÞò äçëþíåôáé ÷ùñßò ôñßôç äéÜóôáóç, ìå ôïí êïñìü åðßðåäï êáé åãêïðÝò óôéò ìáêñÝò ðëåõñÝò ãéá ôïí äéáöïñéóìü ôïõ óþìáôïò. Óôçí êáôçãïñßá áõôÞ áíÞêïõí ôá "âéïëüó÷çìá" ðïõ áðïäßäïõí ôçí áíèñþðéíç ìïñöÞ óáí âéïëß. Óôçí ßäéá ðåñßïäï áíÞêïõí ôá "öõóéïêñáôéêÜ" åéäþëéá ôýðïõ "ÐëáóôçñÜ" áðü ôçí ïìþíõìç èÝóç ôçò ÐÜñïõ. Ôá åéäþëéá áõôÜ åßíáé áêüìç ìéêñïý ìåãÝèïõò, ìå ùïåéäÝò êåöÜëé êáé áíÜãëõöç áðüäïóç ôùí áõôéþí êáé ôçò ìýôçò. ´É÷íç ÷ñþìáôïò äçëþíïõí üôé ôá ìÜôéá Þôáí æùãñáöéóìÝíá êáé ìåñéêÝò öïñÝò Ýíèåôá áðü ìåëáíÞ ðÝôñá. Ïé âñá÷ßïíåò åßíáé ëõãéóìÝíïé óôïõò áãêþíåò ìå ôéò ðáëÜìåò ôïðïèåôçìÝíåò áíôéêñéóôÜ êÜôù áðü ôï óôÞèïò. Ôá óêÝëç äéá÷ùñéóìÝíá áðïäßäïíôáé ìå ðëáóôéêüôçôá êáé ôá ðÝëìáôá åðßðåäá. Óôï ôÝëïò ôçò ßäéáò ðåñéüäïõ áíÞêïõí ôá åéäþëéá ôýðïõ "Ëïýñïõ" áðü ôï ôïðùíýìéï óôç ÍÜîï. ÃíþñéóìÜ ôïõò ç Ýëëåéøç ÷áñáêôçñéóôéêþí ôïõ ðñïóþðïõ êáé ïé áôñïöéêïß âñá÷ßïíåò.

	MáñìÜñéíï åéäþëéï áñðéóôïý, ÐñùôïêõêëáäéêÞ II ðåñßïäïò, ìïõóåßï J. Paul Getty.

Ç ìáñìáñïãëõðôéêÞ ãíùñßæåé éäéáßôåñç áíÜðôõîç óôçí ÐñùôïêõêëáäéêÞ ÉÉ ðåñßïäï (ðåñßðïõ 2700-2300 ð.×.). ÍÝïò ôýðïò åéäùëßïõ, ãíùóôïý óôçí áñ÷áéïëïãéêÞ ïñïëïãßá ùò "êáíïíéêïý", äéáìïñöþíåôáé ìå ÷áñáêôçñéóôéêÜ ðïõ äéáôçñÞèçêáí óôáèåñÜ óå üëç ôç äéÜñêåéá áõôÞò ôçò ðåñéüäïõ. Ôï ëõñüó÷çìï êåöÜëé ìå Ýíôïíç êëßóç ðñïò ôá ðßóù, ôá ëõãéóìÝíá ÷Ýñéá óôïõò áãêþíåò ìå ôïõò ðÞ÷åéò äéðëùìÝíïõò êÜôù áðü ôï óôÞèïò, ôá ëõãéóìÝíá óôá ãüíáôá óêÝëç ðïõ îå÷ùñßæïõí ìå âáèéÜ áõëÜêùóç åìðñüò êáé ðßóù êáé ôá ëïîÜ ðÝëìáôá áðïôåëïýí ôá êõñéüôåñá ãíùñßìáôá ôùí "êáíïíéêþí" åéäùëßùí. Ôá ÷áñáêôçñéóôéêÜ ôïõ ðñïóþðïõ, ìå åîáßñåóç ôç ìýôç, áðïäßäïíôáé óðÜíéá.

Ç áõóôçñÞ åöáñìïãÞ ôùí êáíüíùí êáôáóêåõÞò ôùí "êáíïíéêþí" åéäùëßùí äåí åìðüäéóå ôç äçìéïõñãßá ðáñáëëáãþí. Ç áñ÷áéüôåñç åßíáé ãíùóôÞ ùò ðáñáëëáãÞ "ÊáøÜëùí" áðü ôï ôïðùíýìéï óôçí Áìïñãü. ÓçìáíôéêÞ äçìéïõñãßá áõôÞò ôçò ðáñáëëáãÞò áðïôåëïýí êáé ïé áíäñéêÝò ìïñöÝò ôùí ìïõóéêþí, üñèéåò Þ êáèéóôÝò, üðùò ï áõëçôÞò, ï áñðéóôÞò Þ êáëýôåñá "ôñéãùíéóôÞò".

Áêïëïõèåß ç ðáñáëëáãÞ "Óðåäïý" áðü ôï ôïðùíýìéï óôç ÍÜîï. ÐåñéëáìâÜíåé ôá ðåñéóóüôåñá áðü ôá ãíùóôÜ åéäþëéá. Ôï ýøïò ôïõò êõìáßíåôáé áðü ëßãá åêáôïóôÜ Ýùò ôï öõóéêü ìÝãåèïò. Ôá ôåëåõôáßá áðïôåëïýí ôá ðñþôá äåßãìáôá ìíçìåéáêÞò ãëõðôéêÞò óôï Áéãáßï. ÌåôáãåíÝóôåñåò èåùñïýíôáé ïé ðáñáëëáãÝò ôùí "ÄùêáèéóìÜôùí" Áìïñãïý êáé ôçò "×áëáíäñéáíÞò" Óýñïõ. ÔÝëïò, ç ðáñáëëáãÞ "ÊïõìÜóáò" ÊñÞôçò áíôéðñïóùðåýåé ìßá ôïðéêÞ ðáñáãùãÞ ãéá íá êáëýøåé ôéò áíÜãêåò ôçò ÐñùôïìéíùéêÞò êïéíùíßáò óå êõêëáäéêÜ åéäþëéá.
ÐïëëÝò èÝóåéò äéáôõðþèçêáí ãéá ôç ÷ñÞóç êáé ôç óçìáóßá ôùí Ðñùôïêõêëáäéêþí åéäùëßùí. Ëßãá åéäþëéá âñÝèçêáí óå ïéêéóìïýò êáé êáíÝíá óå ðåñéâÜëëïí ðïõ íá ìðïñåß íá ÷áñáêôçñéóôåß ùò Éåñü. ÐáñÜëëçëá, åßíáé ãíùóôü üôé ç ðëåéïíüôçò ôùí êõêëáäéêþí åéäùëßùí ðñïÝñ÷åôáé áðü ôÜöïõò. Åñìçíåýôçêáí ùò èåüôçôåò, ùò óýíôñïöïé ôùí íåêñþí óôçí åðÝêåéíá æùÞ, ùò øõ÷ïðïìðïß, ðáéäéêÝò êïýêëåò ê.ëð. Ç Ýëëåéøç ãñáðôþí ðçãþí åìðïäßæåé ôçí åðéâåâáßùóç êÜðïéáò áðü áõôÝò ôéò èåùñßåò, ðïõ ðáñáìÝíïõí áôåêìçñßùôåò õðïèÝóåéò.

Ôï ôåëåõôáßï ìÝñïò, Óéùðçëïß ÌÜñôõñåò, ðáñïõóßáóå ôï ðåñéå÷üìåíï ôÜöùí ðïõ Ý÷ïõí áíáóêáöåß óõóôçìáôéêÜ áðü áñ÷áéïëüãïõò. Ôá óõãêåêñéìÝíá åêèÝìáôá ðáñïõóéÜæïíôáé óáí áñ÷áéïëïãéêÜ åõñÞìáôá, ôá ïðïßá áðïôåëïýí ðïëýôéìåò ðçãÝò ãéá éóôïñéêÞ êáé åðéóôçìïíéêÞ ìåëÝôç. Óêïðüò ôïõ ôñßôïõ ìÝñïõò Þôáí íá åõáéóèçôïðïéÞóåé ôï åõñý êïéíü óå èÝìáôá áñ÷áéïêáðçëåßáò, ðáñïõóéÜæïíôáò ôï áñ÷áéïëïãéêü ðåñéâÜëëïí áð' üðïõ ðñïÝñ÷ïíôáé ôá ðåñéóóüôåñá åéäþëéá, ðñïôïý ÷Üóïõí êÜèå åðéóôçìïíéêÞ/éóôïñéêÞ áîßá êáé ìåôáôñáðïýí óå óõëëåêôéêÜ áíôéêåßìåíá.

ÓåéñÜ äéáëÝîåùí áðü äéáðñåðåßò áñ÷áéïëüãïõò áðü ôçí ÅëëÜäá êáé ôéò Ç.Ð.Á. óõíüäåõóå ôçí Ýêèåóç.